عوارض خوردن تریاک

گیاه خشخاش از دیرباز به دلیل دارا بودن آلکالوئیدهای موثر، در پزشکی جایگاه ویژه‌ای داشته است. با این حال، مصرف خودسرانه و خارج از پروتکل‌های دارویی آن، به‌ویژه به صورت خوراکی، چالش‌های فیزیولوژیک سنگینی ایجاد می‌کند. طبق آمارهای سازمان بهداشت جهانی (WHO)، وابستگی به مشتقات افیونی در کشورهای در حال توسعه نرخ بالایی دارد که بخش بزرگی از آن ناشی از عدم آگاهی نسبت به «عوارض خوردن تریاک» است.

چرا خوردن تریاک خطرناکتر است؟

بسیاری از کاربران تصور می‌کنند مصرف خوراکی عوارض کمتری نسبت به تدخین (دود کردن) دارد. اما در روش خوراکی، ماده پس از عبور از دستگاه گوارش وارد کبد می شود و ریسک سمیت (Toxicity) را به شدت افزایش می‌دهد.

اولین دلیل خطرناک‌تر بودن مصرف خوراکی، تفاوت در سرعت و تداوم جذب است. در روش تدخین، بخش زیادی از آلکالوئیدها  از جمله مورفین، کدئین، تبائین، نوسکاپین و پاپاورین بر اثر حرارت بالا تخریب شده و مقدار باقی‌مانده سریعاً از طریق ریه جذب و دفع می‌شود؛ اما در مصرف خوراکی، تریاک وارد محیط اسیدی معده و سپس روده می‌شود. در اینجا، نه تنها ماده تخریب نمی‌شود، بلکه به دلیل سطح وسیع جذب در دستگاه گوارش، تمام مواد سمی و آلکالوئیدهای موجود در صمغ خام به صورت تدریجی اما کامل جذب بدن شده و برای مدت طولانی‌تری در سیستم گردش خون باقی می‌مانند که این امر ریسک مسمومیت پایدار را بالا می‌برد.

دومین عامل کلیدی، پدیده‌ای به نام «اثر عبور اول کبدی» (First-Pass Metabolism) است. هنگامی که تریاک خورده می‌شود، مواد جذب شده مستقیماً از طریق ورید باب به کبد منتقل می‌شوند. کبد تلاش می‌کند این مواد را پردازش کند، اما هجوم ناگهانی دوز بالای مورفین، کدئین و سایر آلکالوئیدها باعث اشباع آنزیم‌های کبدی می‌شود. این فرآیند علاوه بر وارد کردن شوک و آسیب به بافت کبد، باعث تولید متابولیت‌های ثانویه‌ای می‌شود که گاهی از خود ماده اولیه سمی‌تر هستند و با ورود به جریان خون، قلب و سیستم عصبی را با شدت بیشتری تحت تأثیر قرار می‌دهند.

در نهایت، مهم‌ترین جنبه مرگبار روش خوراکی، غیرقابل پیش‌بینی بودن دوز و واکنش بدن است. در تدخین، فرد به محض احساس نشئگی یا سنگینی، مصرف را متوقف می‌کند، اما در روش خوراکی به دلیل تأخیر در شروع اثر (Time Lag)، فرد ممکن است به گمان کم بودن دوز، مقدار بیشتری مصرف کند. زمانی که تمام این حجم وارد خون می‌شود، سیستم تنفسی به طور ناگهانی سرکوب شده و فرد دچار «اوردوز خاموش» می‌شود. همچنین، به دلیل وجود ناخالصی‌های غیرحلال در تریاک خام، خطر انسداد روده و یبوست‌های حاد که منجر به سیاه شدن روده می‌شوند، در این روش چندین برابر بیشتر از روش‌های دیگر است.

عوارض خوردن تریاک بر سیستم‌های حیاتی بدن

مصرف تریاک به صورت خوراکی، برخلاف روش‌های استنشاقی، تمامی مسیر گوارشی را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

۱. اختلالات شدید گوارشی

تریاک باعث کاهش حرکات دودی روده می‌شود. عوارض شایع عبارتند از: یبوست مزمن و انسداد روده که در موارد حاد نیاز به مداخله جراحی دارد. و همچنین فلج موقت معده به دلیل تاخیر در تخلیه معده که منجر به رفلاکس و تهوع شدید می‌شود.

۲. آسیب‌های کبدی و کلیوی

تریاک خام حاوی ناخالصی‌های غیرمجاز و گاه سرب است. کبد به عنوان فیلتر اصلی بدن، در هنگام هضم تریاک دچار فشار مضاعف شده که می‌تواند منجر به بالا رفتن آنزیم‌های کبدی و در درازمدت، نارسایی کبد شود.

۳. سرکوب سیستم عصبی مرکزی (CNS)

آلکالوئیدهای تریاک مستقیماً بر گیرنده‌های اپیوئیدی مغز اثر گذاشته و باعث کندی ضربان قلب و کاهش نرخ تنفس می‌شوند.

تحلیل خطرات الگوهای مختلف سوءمصرف

تحلیل خطرات الگوهای مختلف سوءمصرف نشان می‌دهد که هر روش با هدف قرار دادن ارگان‌هایی خاص، پیامدهای جبران‌ناپذیری را به دنبال دارد. در مصرف به صورت خوراکی یا بلعیدن، کبد به دلیل فرآیند اثر عبور اول، همراه با معده و ساختار روده در معرض بیشترین آسیب قرار می‌گیرند که این مسئله ریسک‌های بزرگی نظیر شوک متابولیک کبدی، اوردوز ناگهانی ناشی از جذب تأخیری، سمیت شدید خون، ایست تنفسی غیرمنتظره و یبوست‌های حاد منجر به انسداد روده را ایجاد می‌کند. در مقابل، روش تدخین یا استنشاق دودی مستقیماً بافت ریه، برونش‌ها و سیستم قلب و عروق را درگیر کرده و فرد را با خطر ابتلا به برونشیت مزمن، تخریب کیسه‌های هوایی یا آمفیزم، کاهش ظرفیت اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها و عفونت‌های مکرر تنفسی مواجه می‌سازد. در نهایت، تزریق وریدی به عنوان پرخطرترین الگو، جریان خون، کلیه‌ها و دریچه‌های قلب را هدف قرار داده و منجر به پیامدهای مرگباری چون ایست قلبی آنی، انتقال ویروس‌های خونی نظیر HIV و هپاتیت، عفونت فراگیر خون یا سپسیس، و همچنین تخریب شدید وریدها و ایجاد آبسه‌های عفونی می‌گردد.

مسمومیت حاد و نشانه‌های اوردوز با تریاک خوراکی

مسمومیت با تریاک خوراکی به دلیل نامشخص بودن دوز دقیق آلکالوئیدها در صمغ خام، بسیار شایع است. در صورت مشاهده علائم زیر، فرد در وضعیت بحرانی قرار دارد:

علائم هشدار دهنده (نیاز به پایش)

• خارش شدید و بثورات پوستی (به دلیل آزادسازی هیستامین)
• انقباض شدید مردمک چشم (مردمک‌های سنجاقی)
• گیجی و خواب‌آلودگی غیرطبیعی

نشانه‌های حیاتی مرگبار (تماس فوری با ۱۱۵)

در صورت بروز این موارد، خطر مرگ در کمتر از ۳۰ دقیقه وجود دارد:

• سیانوز: آبی شدن لب‌ها، پوست و ناخن‌ها ناشی از کمبود اکسیژن.
• دپرسیون تنفسی: تنفس بسیار سطحی، صدادار یا قطع موقت تنفس.
• کاهش سطح هوشیاری: ناتوانی در بیدار ماندن و در نهایت ورود به کما.
• برادیکاردی: کاهش شدید ضربان قلب و فشار خون.

نکته حیاتی: مسمومیت با تریاک خام می‌تواند باعث آسیب به عضله قلب شود که عوارض آن تا سال‌ها با بیمار باقی خواهد ماند.

جمع‌بندی

اعتیاد به تریاک فراتر از یک وابستگی ساده، یک بیماری سیستمیک است. مصرف خوراکی این ماده به دلیل جذب سیستماتیک، ریسک اوردوز را تا ۳ برابر نسبت به تدخین افزایش می‌دهد. درمان مسمومیت در مراکز درمانی معمولاً با استفاده از آنتی‌دوت‌های اختصاصی مانند نالوکسان و شستشوی معده انجام می‌شود.